U23 Việt Nam gặp U23 Philippines: 27 cú sút và một lỗ hổng nằm ngoài sân cỏ

Phút 88, một cú dứt điểm nữa của U23 Việt Nam tìm tới cột dọc. Lần thứ tư trong trận đấu ở Aichi-Nagoya, bóng chạm khung gỗ. Khán đài nín thở theo cùng một nhịp, rồi thở ra bằng cùng một âm thanh giống hệt nhau. Tiếng còi mãn cuộc khép trận đấu ở tỉ số 1-1 trước U23 Kuwait. Bảng thống kê hiện lên: 27 cú sút, 6 lần trúng đích, 4 lần chạm cột hoặc xà, 1 bàn thắng.

Tôi đã ngồi lại khá lâu với tờ thống kê đó. Sáu năm viết về luật thi đấu và các quyết định trọng tài dạy tôi một điều đơn giản: một đội bóng hiếm khi thua ở chỗ khán đài la ó, và cũng hiếm khi thắng ở chỗ khán đài vỗ tay. Kết quả là bản án, còn quá trình là hồ sơ. Hồ sơ trận U23 Kuwait dày, nhưng bản án thì nhẹ.

Bối cảnh trận đấu

Asiad 20 tại Aichi-Nagoya (Nhật Bản) đưa U23 Việt Nam vào một bảng đấu mà từng điểm số đều có trọng lượng riêng. Trận hòa U23 Kuwait, nhìn bằng mắt thường, là hai điểm bị đánh rơi. Nhìn bằng dữ liệu kiểm soát thế trận, đó là trận mà thầy trò huấn luyện viên Đinh Hồng Vinh nắm nhịp độ từ đầu đến cuối và chỉ gãy ở đúng một khâu.

Đối thủ kế tiếp là U23 Philippines. Trước trận, đội bóng này được mô tả là yếu hơn về nền tảng đào tạo, ít kinh nghiệm quốc tế hơn, và chậm trong xoay trở ở không gian hẹp. Nền bóng đá Philippines có cấu trúc tài nguyên lệch hẳn về bóng rổ, khiến dòng tài năng bóng đá mỏng hơn nhiều so với phần còn lại của Đông Nam Á. Về tầng bậc, đây là đối thủ mà U23 Việt Nam được kỳ vọng vượt qua.

Vấn đề nằm ở chỗ tầng bậc là lập luận của cả giải đấu, không phải lập luận của một trận đấu. Trong chín mươi phút cụ thể, thứ quyết định kết quả lại rơi đúng vào khâu yếu nhất của U23 Việt Nam.

Hai khâu, hai câu chuyện khác nhau

Tách trận đấu ra làm hai khâu, bức tranh rõ hơn nhiều so với việc gộp lại rồi gọi tên bằng cảm tính.

Khâu tạo cơ hội vận hành tốt. Để sút 27 lần và bốn lần tìm tới khung gỗ, đội bóng phải kiểm soát được phần sân đối phương, phải vào được vùng một phần ba cuối sân với đủ số người, và phải duy trì nhịp tấn công liên tục trong thời gian dài. Đó là công việc của cấu trúc, và cấu trúc đã làm đúng phần việc của nó.

Khâu kết thúc thì không. Sáu trong 27 cú sút đi trúng đích, tức khoảng 22%. Tỉ lệ chuyển hóa khoảng 3,7% mỗi cú dứt điểm. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở K League và các giải Đông Nam Á, một đội sút nhiều mà trúng đích ít thường rơi vào hai tình huống: dứt điểm từ góc hẹp sau các pha đưa bóng vào từ biên, hoặc dứt điểm trong thế bị ép. Bốn lần chạm khung gỗ nghiêng về khả năng thứ nhất. Điều đó nói rằng bóng đến chân người dứt điểm ở vị trí khó, chứ không phải ở vùng trung lộ có giá trị cao.

Rồi đến phần cấu trúc nhân sự, và đây mới là chỗ bài toán trở nên nghiêm túc. Trong danh sách, chỉ có Nguyễn Ngọc Mỹ là tiền đạo cắm tự nhiên. Ba cái tên còn lại trên hàng công — Thanh Nhân, Quốc Việt, Nguyễn Lê Phát — đều thuộc mẫu tiền đạo lùi hoặc tiền đạo thứ hai, những người ở cấp câu lạc bộ không gánh trách nhiệm ghi bàn. Họ giỏi tạo khoảng trống, giỏi di chuyển vào vùng giữa các tuyến, nhưng bản năng săn bàn trong vòng cấm không phải thứ được rèn mỗi ngày ở vị trí đó. Một cầu thủ chưa từng phải ghi bàn sẽ không có phản xạ ghi bàn khi trận đấu đòi hỏi.

Nên nhớ rằng lỗi kết thúc không nằm ở chân của một cá nhân. Nó nằm ở chỗ đội bóng bước vào giải đấu với đúng một tiền đạo cắm thật sự.

Vùng xám nằm ở V.League

Vùng xám không cần ánh sáng, nó cần một trọng tài biết im lặng. Ở đây, vùng xám không nằm trên sân Aichi-Nagoya. Nó nằm ở V.League.

Một chi tiết trong bài phân tích trước trận đáng được đọc lại vài lần: các tiền đạo của U23 Việt Nam hiếm khi được đá chính ở V.League. Cơ chế phía sau chi tiết đó quen thuộc với bất kỳ ai theo dõi thị trường cầu thủ Đông Nam Á. Các câu lạc bộ V.League, giống phần lớn giải trong khu vực, nhập tiền đạo ngoại đã thành danh vì họ mang lại bàn thắng với rủi ro thấp hơn và chi phí phát triển thấp hơn so với việc tự đào tạo một tiền đạo nội. Đây là bài toán "mua hay tự trồng" ở dạng thuần khiết nhất, và các câu lạc bộ đã chọn mua.

Kỳ chuyển nhượng là phiên tòa, mức phí là bản án, cầu thủ là bằng chứng đem ra cân đo. Nhưng phiên tòa thật sự ở đây không xử một thương vụ nào cả. Nó xử một hệ thống phân bổ phút thi đấu. Khi suất đá chính ở vị trí trung phong bị các chân sút ngoại chiếm gần hết, hệ thống đào tạo trẻ quốc gia vẫn sản sinh ra những cầu thủ kiến tạo và những tiền đạo thứ hai, nhưng không sản sinh ra người kết thúc. Đó chính xác là mẫu người xuất hiện trong danh sách U23 lần này.

Mỗi quả phạt là một tiền lệ, và mỗi tiền lệ là một án lệ. Ở cấp độ điều lệ, quy định về suất ngoại binh và cách quản lý đội hình quyết định gián tiếp có bao nhiêu tiền đạo nội trẻ được chơi bóng. Không có tranh cãi về tính hợp lệ của bất kỳ cầu thủ nào trong danh sách. Nhưng tồn tại một khoảng trống điều lệ khác: không có cơ chế nào khuyến khích phút thi đấu cho tiền đạo nội. Khoảng trống đó nằm ngoài quyền hạn của huấn luyện viên đội U23.

Căn bệnh này không thuộc riêng Việt Nam. Cả Đông Nam Á đều đang vay tiền đạo từ bên ngoài. Chỉ là mức độ phụ thuộc khác nhau, và Việt Nam nằm trong nhóm phụ thuộc nặng.

Góc nhìn ngược: kế hoạch cho trận Philippines không giải quyết vấn đề

Trước trận, hướng tiếp cận được nêu ra là tận dụng tốc độ rê bóng và phối hợp nhóm nhỏ để khai thác khả năng xoay trở chậm của U23 Philippines trong không gian hẹp. Về chiến thuật, hướng đi này hợp lý. Nhưng nó thuộc về khâu tạo cơ hội, và khâu tạo cơ hội vốn đã vận hành tốt.

Phối hợp nhóm nhỏ trước một khối phòng ngự lùi sâu sẽ tạo ra nhiều cơ hội hơn. Nó không tự động nâng tỉ lệ chuyển hóa. Ngược lại, còn có khả năng làm việc kết thúc khó hơn: một đối thủ chủ động dựng xe buýt trước khung thành sẽ giữ vùng trung lộ đông người, đẩy các tình huống dứt điểm ra sát biên và vào góc hẹp — đúng mẫu cơ hội mà U23 Việt Nam đã bỏ phí trước U23 Kuwait.

Huấn luyện viên Đinh Hồng Vinh đã nói về việc tăng cường rèn dứt điểm. Đó là cách xử lý đúng về mặt tinh thần, hướng vào kỹ thuật chứ không quy trách nhiệm. Nhưng bài rèn dứt điểm chỉ cải thiện được một phần nếu vấn đề gốc là phút thi đấu ở cấp câu lạc bộ. Có một giới hạn quản lý mà một huấn luyện viên đội tuyển không thể vượt qua trong một giải đấu.

Điểm rủi ro thứ hai ít được nói tới: phụ thuộc một điểm. Nếu Ngọc Mỹ bị kèm chặt hoặc gặp vấn đề thể lực, đội không có phương án trung phong dự phòng nào đã được kiểm chứng. Với một hàng công như vậy, phương án hợp lý nhất là để các tiền đạo lùi chơi như người kiến tạo và người xâm nhập muộn, còn Ngọc Mỹ giữ vai trò trung phong tham chiếu — đúng vai trò mà cậu ấy được đào tạo.

Một bàn thắng sớm, kể cả xấu xí, có giá trị lớn hơn mọi thống kê kiểm soát. Khi đối thủ buộc phải mở đội hình, khối phòng ngự lùi sâu tan ra, và bài toán kết thúc trở nên dễ hơn hẳn.

Kết luận

Kết quả trận U23 Philippines sẽ không nói lên nhiều về việc U23 Việt Nam mạnh hay yếu. Nó sẽ nói lên việc nền bóng đá này đã trả lời được câu hỏi về tiền đạo nội hay chưa.

Một suy nghĩ mang tính xây dựng: nếu muốn nhìn thấy một tiền đạo cắm Việt Nam ở một kỳ Asiad sau, thứ cần sửa không nằm ở buổi tập dứt điểm. Nó nằm ở bảng đăng ký cầu thủ của V.League, nơi một suất ngoại binh ở vị trí trung phong đang lấy đi chín mươi phút mỗi tuần của một cầu thủ hai mươi tuổi. Bao giờ thì một suất đá chính ở V.League được tính bằng tiềm năng thay vì bằng hộ chiếu?